Boeken die bewegen
Door Pieter van Oudheusden
Stel, je opent een boek en er vouwt zich een doos open. Een doos waar misschien ooit een wasmachine uitkwam. Een doos die meer dan een doos is. Een doos die je fantasie op hol doet slaan. Als je dan de bladzijden omslaat, vouwt zich een kasteel uit. Of een raket, een duikboot, een draak.
Je verwondert je bij ieder nieuw blad. Alleen als je het boek opent, is de illusie er. En als je het blad terugslaat, verdwijnt deze weer.
Het is allemaal te vinden in Ben's box van de Engelse schrijver en illustrator Michael Foreman. Die verwondering is precies wat Jan Smeekens, de gelukkige eigenaar van dit boek, beschrijft als drijfveer voor zijn passie voor pop-up. Of, voor ‘beweegbare boeken', zoals hij zijn verzameling noemt. Met ieder beweegbaar boek kan de lezer iets doen om een voorstelling in gang te zetten. Door aan een flapje te trekken, op iets te duwen of simpelweg de bladzijde om te slaan, ontstaat een driedimensionaal beeld dat het verhaal kracht bijzet.
Nu staat het verhaal in beweegbare boeken in de regel niet op het eerste plan, maar in Ben's box, zijn favoriete pop-upboek, is dat juist wel het geval. Alles klopt in dit boek: mooie illustraties gevat in indrukwekkende driedimensionale pop-ups waarbij het verhaal meer dan de moeite waard is. Als het ware een mini-essay over de verbeelding. En dat alles gevat in plaatjes die ook nog eens bewegen.
Voor Jan Smeekens staat het voor de ervaringen die we als kind hadden, toen de wereld een en al magie voor ons was. Het maakt duidelijk dat je ergens kunt zijn en tegelijkertijd ergens anders. Dat je iemand bent, maar ook die ander, in je boek. Dat je de wereld rond kunt reizen, in je kamertje. Het is juist die verwondering die Jan Smeekens heeft weten vast te houden en die opnieuw te beleven is in ‘beweegbare boeken'.
Hoe het begon
Het begon allemaal zo'n vijfenvijftig jaar geleden met het uitklapbare boekje St Nicolaas. Op een van de sinterklaasfeesten bij hem thuis stond dat ineens op tafel. Een vrolijk gekleurd boek dat als een carrousel uitvouwbaar was. Hij had nergens anders meer oog voor, een gevoel dat al die jaren is blijven hangen.
Zijn verzameling staat inmiddels op boekenplanken met een totale lengte van 65 meter, variërend van een boek dat eigenlijk een luchtbed is tot uitklapbare boeken, kleine beweegbare plaatjes en boeken vol kunst.
Ontwerpers als Ron van der Meer komen met hele pakketten op de markt, waarin de pop-up bijdraagt aan ons begrip van bijvoorbeeld mathematische vergelijkingen. Van de papieringenieur Robert Sabuda heeft Jan Smeekens een rijtje boeken vol prachtige pop-ups die bekendere en minder bekende verhalen illustreren.
En al deze boeken verdienen stuk voor stuk een ereplaats in zijn boekenkast. In die zin beschrijft hij zijn verzamelwoede ook als een onmogelijke hobby. Een hobby waar geen begin en geen eind aan zit. Het kost verschrikkelijk veel tijd, veel te veel geld en door het grenzeloze aanbod is het bijna onmogelijk om jezelf te beperken. Wie weet wat je dan mist. De definitie ‘beweegbaar boek' heeft zich inmiddels ook uitgebreid tot cd-roms, een modern verlengstuk van het beweegbare boek, met vervagende letters en interactieve letterspellen. Kunstenaars zoals Tonnus Oosterhoff en Kveta Pacovska wagen zich hier met prachtige resultaten aan.
Zelf maken
Technieken om pop-ups te maken zijn vaak simpeler dan je denkt, volgens Jan Smeekens. Als hij een extra exemplaar van een boek in handen krijgt, snijdt hij het zorgvuldig open om te ontdekken hoe de makers hun pop-ups gerealiseerd hebben.
Ook daaruit spreekt weer zijn verwondering en plezier in het ontdekken. Iets wat hij al jaren en jaren met kinderen deelt.
Hij maakte meer dan veertig boeken met zijn leerlingen van groep 5 en 6, zoals een prachtig harmonicaboek vol kikkers en eendjes die uit de vouwen van het boek tevoorschijn komen en het leporello stripverhaal Dip en Dop in Wolkenland, uitgevoerd als zeefdruk in 1977.
En daar blijft het niet bij. Wie het geluk heeft Jan Smeekens een keertje uit te nodigen, kan getrakteerd worden op een uitvouwbaar bloemetje of taartstukje. Dat moet toch een feest zijn. Voor wie zelf aan de slag wil, heeft hij nog een leestip. In het boek Making books van Gwen Diehn staan een aantal voor kinderen geschikte boekvormen. Verder is het boekje Je eigen leporello maken van Fem Brugman e.a. nog een aanrader.
Jan in Wonderland
Als Jan Smeekens een nieuw beweegbaar boek heeft ontdekt, op een rommelmarkt, in een boekwinkel, wil hij het liefst meteen naar huis rennen om in alle rust te kunnen genieten. Om op de bank steeds nieuwe dingen te ontdekken.
Zijn passie gaat zelfs zo ver dat hij nu nog precies weet welke boeken hij geen plekje in zijn huis gaf, om wat voor reden dan ook. Die zwerven ergens als verloren schapen op de markt rond, iets wat nog steeds een beetje pijn doet.
Ieder beweegbaar boek staat bij hem dan ook symbool voor onbevangenheid en verwondering. Iets wat hij niet alleen zichzelf, maar alle kinderen gunt. Door kinderen mooie dingen te gunnen, kun je niet anders dan ze te leren genieten. Hierbij ontbreekt ook Alice niet aan deze verzameling. Een verzameling van Jan in Wonderland.
Weetjes over de pop-upverzameling van Jan Smeekens
Benodigde lengte boekenplanken: 65 meter.
Kleinste boek: 2 bij 1,5 cm.
Dikste boek: 10 cm.
Grootste boek: 50,5 bij 35 cm.
Langste boek: 32 meter.
